zienswijze omgevingsvisie horizon van drenthe

Mei 2026 | tekst: ArchitectuurPunt Drenthe | beeld: Provincie Drenthe

ArchitectuurPunt Drenthe (APD) heeft de (ontwerp‑)Omgevingsvisie Horizon van Drenthe doorgelezen. Wij waarderen de zorg waarmee de visie tot stand is gekomen. We staan achter de intentie om brede welvaart, water en bodem sturend en vooral het langetermijndenken centraal te stellen. Tegelijkertijd vinden wij dat de Omgevingsvisie algemeen, weinig richtinggevend en inhoudelijk oppervlakkig blijft, met name waar het gaat om ruimtelijke kwaliteit, ontmoeting en samenleven. Juist op deze thema’s liggen in Drenthe grote opgaven én kansen, en op deze thema’s is Drenthe uniek. Onze feedback in 5 punten:

1. Ruimtelijke kwaliteit blijft abstract en vrijblijvend
   Hoewel ruimtelijke kwaliteit in de visie expliciet wordt genoemd in Ambitie 3, ontbreekt een helder en concreet handelingsperspectief. De visie blijft op hoofdlijnen beschrijvend en biedt weinig houvast voor de dagelijkse praktijk van gebiedsontwikkeling, dorpsvernieuwing en het landelijk gebied. De visie is kader stellend. De programma’s die als vervolg op de visie worden geschreven zouden dit allemaal moeten beschrijven. Toch zouden wij graag duidelijker kaders willen zien in de visie.

   Ruimtelijke kwaliteit vraagt meer dan goede bedoelingen: het vraagt om ontwerpkracht, keuzes en voorbeeldwerking. In de huidige opzet wordt niet duidelijk:

• Hoe ruimtelijke kwaliteit daadwerkelijk wordt afgewogen;
• hoe kwaliteit geborgd wordt bij zowel kleine als grootschalige ontwikkelingen. Hierdoor dreigt ruimtelijke kwaliteit een containerbegrip te blijven, terwijl het juist richting en scherpte zou moeten geven aan maatschappelijke transities.

Het is noodzakelijk dat de omgevingsvisie expliciet maakt welke criteria en waarden worden gehanteerd bij het beoordelen van ruimtelijke kwaliteit, zodat zowel kleine als grote ruimtelijke ingrepen transparant en consequent kunnen worden afgewogen. Dit voorkomt dat ruimtelijke kwaliteit een vaag containerbegrip blijft en zorgt ervoor dat maatschappelijke transities daadwerkelijk worden gestuurd door kwaliteit—niet alleen door intenties, maar door concrete keuzes en voorbeeldprojecten.

2. Ontmoeten en samenleven vragen ruimtelijke keuzes
   De grootste maatschappelijke opgave van deze tijd is de toenemende individualisering en daaraan verbonden eenzaamheid. Drenthe kent sterke gemeenschappen, maar deze staan onder druk door schaalvergroting, vergrijzing, functieverlies en veranderende zorgstructuren.

   Het jaarthema van ArchitectuurPunt Drenthe luidt: “Hoe kunnen we via ruimtelijk ontwerp en architectuur meer collectiviteit in de samenleving van Drenthe activeren?” Voor dit perspectief missen wij in de Omgevingsvisie nadrukkelijke aandacht en een sterk ruimtelijk verhaal over samenleven. APD ziet hier een gemiste kans om Drenthe expliciet te positioneren als provincie waar ruimtelijk ontwerp bewust wordt ingezet om samenleven te versterken. Dat vraagt duidelijker uitgesproken ambitie voor zowel de openbare ruimte als voor programmatische keuzes die bouwen aan collectiviteit:

• Creëren van ruimtelijke voorwaarden voor laagdrempelig contact tussen mensen, met name in de publieke ruimte en collectieve ontmoetingsplekken, die als sociale drager fungeren voor betekenisvolle ontmoetingen;
• collectieve woonvormen, gedeelde voorzieningen en multifunctioneel ruimtegebruik bieden kansen om zorg en wonen te verbinden, dorpen vitaal te houden en nieuwe vormen van gemeenschappelijkheid te stimuleren;
• bewuste inpassing en ontwerp van plekken waar mensen elkaar – ook buiten hun eigen kring – kunnen ontmoeten, zoals collectieve ontmoetingscentra (zoals dorpshuizen, sport- en cultuurvoorzieningen, brede bibliotheken, zorghubs en multifunctionele accommodaties).

Juist in een overwegend landelijke provincie als Drenthe zijn deze plekken van groot belang voor leefbaarheid, verbondenheid en toekomstbestendigheid. Zonder expliciete aandacht hiervoor bestaat het risico dat nieuwe ontwikkelingen bijdragen aan verdere versnippering en individualisering in plaats van aan sociale samenhang.

3. Ontwikkelingen van de Drentse Stad
   Het principe van de ‘Open Groene Stad’ loopt vooruit op actuele opgaven rond klimaatadaptatie, gezondheid en leefkwaliteit. Het bewust integreren van groenstructuren, het benutten van microklimaateffecten en het reserveren van ‘speelruimte’ voor toekomstige ontwikkelingen hebben geleid tot een robuuste en adaptieve stedelijke structuur.

   In de Omgevingsvisie wordt het belang en het uitgangspunt van water, bodem en natuur benoemd. Toch blijft de vertaling naar het actief benutten van bestaande ruimtelijke kwaliteiten abstract. De lessen uit Emmen laten zien dat langetermijn-denken, ontwerpkwaliteit en institutionele verankering (zoals een stevige stedenbouwkundige traditie) cruciaal zijn voor toekomstbestendige ontwikkeling, Daarom pleiten wij ervoor:

• Explicieter te benoemen dat bestaande ruimtelijke structuren met bewezen klimaat adaptieve en landschappelijke kwaliteiten richtinggevend zijn voor toekomstige keuzes;
• het principe van de ‘Open Groene Stad’ (of vergelijkbare ruimtelijke concepten) te benutten als inspirerend referentiekader voor de HEMA en ROCECO + Klazienaveen steden;
• in de uitwerking van programma’s sterk te borgen dat deze kwaliteiten niet onder druk komen te staan.

4. Van verduurzaming naar regeneratieve ruimtelijke ordening
   De ontwerp-Omgevingsvisie zet in op een toekomstbestendig en gezond Drenthe. Tegelijkertijd blijft de benadering nog grotendeels gericht op verduurzaming en mitigatie, terwijl de urgentie vraagt om een volgende stap: een regeneratieve benadering.

   Regeneratief denken betekent het actief versterken van natuurlijke en sociale systemen. De tijdshorizon richting 2050 (energieneutraliteit) vraagt om een fundamenteel andere manier van denken over ruimtegebruik, waarin niet de vraag centraal staat hoe we de huidige systemen groener maken, maar hoe we ze inrichten op basis van kringlopen en zelfvoorziening.

A. Van energievoorziening naar vraagreductie: De visie richt zich sterk op de productie van duurzame energie, maar mist een expliciete ambitie om de vraag naar energie en grondstoffen te verkleinen. Een regeneratieve benadering zet in op het beperken van gebruik:

• Compacte, slimme en collectieve voorzieningen;
• functies die elkaars reststromen benutten;
• door systeemdenken wordt niet alleen ruimte bespaard, maar ook de druk op landschap en infrastructuur verminderd.

B. Mobiliteit als ruimtelijk vraagstuk (in plaats van sectorale opgave): Stel kaders in de omgevingsvisie, hoe de ruimtelijke structuur zelf mobiliteitsgedrag kan sturen in een regeneratief model:

• Drentse vertaling van de ‘15-minuten-principes’;
• individueel autobezit vervangen door gedeelde systemen;
• ontwikkel op plekken die deze transitie ondersteunen (bijvoorbeeld OV-knooppunten).

C. Meervoudig ruimtegebruik als uitgangspunt: In een provincie waar ruimte schaars is, zou meervoudig ruimtegebruik niet incidenteel maar leidend moeten zijn. Regeneratief ontwerpen betekent dat elke ingreep meerdere waarden toevoegt:

• Woongebieden die tevens bijdragen aan natuurontwikkeling en energieopwekking;
• infrastructuur die water opvangt en biodiversiteit versterkt;
• economische functies die landschappelijke kwaliteit en beleving verbeteren.

Dit vraagt om een expliciet kader waarin functies niet worden gescheiden, maar juist geïntegreerd.

5. Oproep: maak de Omgevingsvisie scherper en betekenisvoller
   Architectuurpunt Drenthe roept Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten op om de Omgevingsvisie:

• Concreter en ambitieuzer te maken op het thema ruimtelijke kwaliteit;
• expliciet aandacht te geven aan ontmoeting en collectiviteit als ruimtelijke opgave;
• en ontwerp en ontwerpend onderzoek structureel te verankeren in beleid en uitvoering.

Wij roepen de Provincie op om de Omgevingsvisie scherper en richtinggevender te maken, zodat deze daadwerkelijk sturend wordt voor de ruimtelijke ontwikkeling van Drenthe. Niet alleen door haar ambities te formuleren, maar door duidelijke keuzes te maken. Alleen dan kan de visie uitgroeien tot een krachtig instrument dat bijdraagt aan een toekomstbestendig, samenhangend en sociaal verbonden Drenthe.

ArchitectuurPunt Drenthe blijft graag betrokken om hier vanuit ontwerpkracht een inhoudelijke bijdrage aan te leveren.